Openluchtbioscoop in de Sertão


Beste allemaal,

Uit de vele reacties die we op onze laatste brief mochten ontvangen kwam één ding heel duidelijk naar voren: iedereen was benieuwd naar het verloop van de openluchtbioscoop in de Sertão.
Ook wij waren benieuwd. Technisch bleek het allemaal nog niet zo eenvoudig - vooral de vraag "waar vinden we een generator?". Je zou verwachten dat in een streek waar veel mensen geen stroom hebben er toch wel iemand moet zijn die een generator heeft - maar dat viel enorm tegen. Na lang zoeken hebben we er uiteindelijk een gevonden, die we gratis mochten lenen als we hem op onze kosten zouden laten nakijken. Niemand kon zich namelijk meer herinneren wanneer hij voor het laatst was gebruikt.

Het was zaterdag en we gingen op weg.
De apparatuur, twee grote taarten, heel veel frisdrank en wijzelf pasten precies in de auto. De auto was van onze bevriende chauffeur Cristiano, en zojuist terug van reparatie. Een paar dagen eerder hadden we er ook in gereden, maar toen ging het nog een stuk lastiger. Er was namelijk een grote aasgier tegen de voorruit opgevlogen. Het arme beest was op slag dood, en de ruit bestond vanaf dat moment uit duizenden stukjes glas die dankzij de anti-versplinter-folie nog net aan elkaar hingen, en waar je met mooi weer redelijk goed doorheen kon kijken. Maar onderweg was het begonnen te motregenen, en omdat ruitenwissers enkel werken op gladde ruiten moest Cristiano een goed deel van de reis afleggen met zijn hoofd door het zijraam. Gelukkig was het niet koud die dag...

Rasinho
In Rasinho aangekomen stopten we naast de kerk. Kerken hebben hier altijd mooi witgekalkte buitenmuren, en zijn dus bij uitstek geschikt voor een openluchtbioscoop. We bouwden onze spullen op en gingen langs de huizen om de mensen uit te nodigen voor de filmvertoning, 's avonds net na zonsondergang. Twee weken eerder waren we hier ook al geweest, om te vertellen dat we zouden komen, maar nu bleek dat veel mensen ons toch niet écht hadden geloofd...
We hadden muziek opgezet van één van de muziekgroepen waarmee we de week daarvoor hadden gewerkt (waarover zo dadelijk meer), en toen begon het kale stukje grond naast de kerk langzaam vol te stromen. Iedereen had z'n mooiste kleding aangetrokken. Otacila, de 72-jarige vrouw die in onze film 15 kilo brandhout op haar hoofd draagt, kwam al dansend naar ons toe. Dit was haar favoriete muziek. Er werden banken en krukjes aangesleept, en toen het donker was en we begonnen waren er zo'n 40 man.
We vertelden in het kort over onze reis van twee jaar geleden. Dat we ons zo thuis hadden gevoeld in hun dorp dat we nu terug waren gekomen, en hen daarvoor van harte bedankten. En nu wilden we ze graag de films laten zien die we toen in hun dorp hadden gemaakt.
Toen de film eenmaal draaide groeide het publiek snel. In het donker hebben we 72 mensen kunnen tellen. Er werden grapjes gemaakt, er werd veel gelachen, men was ook zeer geïnteresseerd in de beelden uit andere dorpen - die dan ook overvloedig van commentaar werden voorzien - kortom, de mensen hadden echt plezier.



Toen de film was afgelopen was het meteen pikkedonker. De koplampen van de auto werden aangezet, er meldden zich een paar vrijwilligers om taart te snijden en frisdrank in te schenken, de muziek speelde weer, en iedereen straalde en had een grote glimlach op z'n gezicht. Verschillende mensen vertelden ons dat ze in Rasinho nooit eerder zo'n groot feest hadden gezien. De kinderen waren meteen naar de witte muur gerend waarop zich zojuist nog van alles had afgespeeld. Ze drukten zich tegen de muur aan, bewogen zich erlangs en speelden dat ze zelf ook in de film waren. Otacila danste zo uitbundig dat Mendel het niet kon laten, en voor het eerst van zijn leven met een overgrootmoeder heeft gedanst. Mané Cantinho - de 93-jarige opa die in de film zijn gestorven koe stroopt en door zijn kleinzoon wordt geplaagd met verhalen over haaien die hem op komen eten als de profetie van Conselheiro uit zou komen en de Sertão een zee wordt - kwam ons meerdere malen met tranen in de ogen bedanken. Hij was één van de mensen waarvan we bang waren geweest dat hij er misschien niet meer zou zijn, maar wat blijkt: hij is nu 95 en gaat nog net zo hard op zijn paard achter de koeien aan als hij zijn hele leven al doet.


Op weg naar Rasinho waren we, zo'n tien kilometer vóór het dorp, bergen opgestapelde elektriciteitspalen tegengekomen die langs de weg lagen. Het lijkt erop dat de elektriciteit die al jaren geleden beloofd was nu toch echt aangelegd gaat worden. Bij ons volgende bezoek zal het leven in Rasinho volkomen veranderd zijn, en we zijn blij voor de mensen die hier zolang op hebben gewacht - maar toch vult het ons ook met weemoed. De oneindige sterrenhemel die je hier 's nachts nog kunt zien zal dan voor mensenogen onzichtbaar worden.

Ongeluk
De volgende ochtend vertrokken we naar Rio do Vigário, waar we aan het begin van de middag verwacht werden bij João de Salu (de man met de waterwagen). Dertig kilometer onverharde weg, tien kilometer snelweg en dan nog eens twintig kilometer onverhard - maar op de snelweg ging het mis. Niet met ons, maar met een motorrijder die door een grote vrachtwagen van de weg was afgegooid, en nu al twintig minuten in de berm lag. Susanne en ik zouden hem nooit gezien hebben - hij lag aan de overkant, waar de berm steil naar beneden liep, en was een eindje naar beneden gerold. Zijn motorzadel was door de botsing op de weg terecht gekomen, de rest was naar beneden gerold en vanaf de weg nauwelijks te zien. Maar Cristiano, die jarenlang motor-taxi had gereden, begreep bij het zien van het zadel meteen wat er was gebeurd: de nachtmerrie van iedereen die met een motor zijn geld verdient. Op deze snelweg rijdt niet veel verkeer. Misschien iets meer dan een handvol vrachtwagens per uur, en nog minder personenauto's. Toch vallen er veel doden op de weg, meestal te wijten aan roekeloze vrachtwagenchauffeurs. Het ergste is nog dat een chauffeur zelden stopt als hij een ongeluk veroorzaakt...

We gingen naar de man toe. Zijn motor lag een heel eind verderop in de stekelige bosjes en hijzelf was met zijn lichaam tegen een boom geknald waardoor hij halverwege bleef liggen. Hij kreunde van de pijn en mompelde onverstaanbare woorden.
We wisten niet wat we moesten doen. Hoe ernstig was hij er aan toe? Konden wij hem vervoeren, of moesten we wachten op professionele hulp? Maar hoe lang zou dat dan duren? Hij bloedde niet maar had wel duidelijk een aantal gebroken ribben, en soms leek het alsof hij bijna bewusteloos raakte. We bleven met hem praten en probeerden vrachtwagens aan te houden, maar die gaven allemaal aan dat ze van hun werkgever uit veiligheidsoverwegingen niet mochten stoppen. Na enige tijd kwam er een brommer langs. We hielden hem aan, hij begreep meteen wat er aan de hand was en racete door naar Bendegó, een plaatsje zo'n 20km verderop waar een politiepost is en vanwaar een ambulance gebeld kon worden. Maar het zou nog minstens een uur duren voordat die er kon zijn.
We besloten de man in onze auto te laden. Die was helemaal volgepakt met apparatuur, taart en frisdrank, maar met enig gepuzzel konden we de voorbank zover naar achter te draaien dat hij erop kon liggen. Voor Susanne en mij was dan echter geen plaats meer. We droegen de man naar de auto, en Cristiano ging er in volle snelheid vandoor. Juist op dat moment kwam er iemand aangereden: een gemeenteraadslid uit Bendegó met zijn assistent. Hoe zij zo snel op de hoogte konden zijn is voor ons nog altijd een raadsel: politie of ambulance waren nog niet eens onderweg, maar hij was er al om zijn diensten aan te bieden. Dat kwam ons wel mooi uit want we mochten mee, achter Cristiano aan.
Je zou de hoofdtaak van een politicus kunnen omschrijven als "Populair zijn en populair blijven". Daarvoor hoef je hier niet aanwezig te zijn bij raadsvergaderingen e.d., nee, het is vooral belangrijk dat je je zo veel mogelijk onder de mensen begeeft en overal antennes en voelsprieten hebt om op de juiste momenten te verschijnen om mensen uit hun nood te helpen. De politie kan vaak niet komen omdat ze geen geld hebben voor de benzine; de ambulance is vaak kapot; maar als slimme politicus zorg je er niet voor dat de politie benzine heeft om haar taken uit te voeren, of dat er een deugdelijke ambulance is - nee, je gaat er als een superheld zélf op af. Als er ergens een ernstig ongeluk gebeurt dan heb je een goede dag. Je regelt de dingen zo dat je er als eerste bent om het slachtoffer te helpen. Is hij dood, dan zorg je ervoor dat de gemeente zijn begrafenis betaalt; leeft hij nog, dan breng je hem naar het ziekenhuis. In beide gevallen kun je bij de volgende verkiezingen rekenen op een flink aantal stemmen van zijn familie en vrienden.
Ditmaal had hij pech, want Cristiano was er al met het slachtoffer vandoor...

In Bendegó kon de politie niets doen, en dus besloot Cristiano verder te rijden naar Canudos (20km over een slecht begaanbare weg). Halverwege kwam hij de ambulance tegen, en heeft de gewonde man overgedragen. Hoe het hem verder is vergaan weten we niet.

Rio do Vigário
Na een bewogen dag was die avond de openluchtbioscoop in Rio do Vigário. De sfeer was goed, maar heel anders dan in Rasinho. In de film kwamen mensen voor die sinds ons bezoek twee jaar geleden gestorven waren. Een oude vrouw, die in de film telkens haar ondeugende geit moet wegjagen uit de keuken waar ze koffie aan het zetten is, en een jonge vrouw van 24 jaar. We wisten niet hoe men hierop zou reageren, maar uiteindelijk was iedereen heel blij met de beelden. Overal hoorden we mensen mompelen: "Ja, precies. Zo was ze." - "Dat was typisch haar manier van spreken." Foto's zijn hier zeldzaam, en dan vaak zo gestileerd en geposeerd dat ze volkomen losstaan van de dagelijkse werkelijkheid. Het was voor hun heel bijzonder dat ze hun overleden moeder, oma, tante, opeens levensgroot in haar eigen keukentje zagen staan.



Ook nu werd er gelachen en beleefde men veel plezier aan het verzinnen van commentaar bij de beelden, maar toch was de sfeer meer introspectief dan de vorige avond. We telden 68 mensen, oftewel bijna het hele dorp.
Na afloop kwamen mensen vragen of we een DVD voor ze hadden, van de film. Alle mensen hier hebben wel een familielid dat lang geleden naar São Paulo is getrokken, op zoek naar een beter bestaan. Vaak hebben ze al jaren niets meer van elkaar gehoord, maar nu wilden ze dolgraag onze film opsturen...

Onze Openluchtbioscooptournee was boven verwachting geslaagd. Wat voor ons nog het allermooiste was, was het gevoel dat we na twee jaar afwezigheid weer terug waren bij oude vrienden. Men was ons niet vergeten, we waren bij iedereen welkom op een zeer hartverwarmende manier, iedereen straalde en allemaal waren we werkelijk blij, elkaar weer te zien. Men was verbaasd dat we onze belofte om terug te komen daadwerkelijk nakwamen - we hadden twee jaar geleden immers gezien hoe "moeilijk, vies en lelijk" het leven in de Sertão was, en veel mensen hadden zich onzeker gevoeld, omdat ze wisten dat wij een levensstandaard gewend waren die zij ons onmogelijk konden bieden. Maar het was duidelijk dat dat er allemaal niet toe deed; het was totaal onbelangrijk; we waren vrienden geworden en kwamen terug - en beloofden zelfs dat dit niet de laatste keer was.

Muziek
Zoals jullie boven konden lezen, hebben we een aantal dagen samengewerkt met musici die wonen aan de oevers van het stuwmeer.
We trokken drie dagen op met Landinho, een gepensioneerde visser die daarnaast zijn hele leven al "Pé-de-Bode" speelt (letterlijk: Geitenpoot) - een ouderwets soort accordeon met maar 8 bassen. Een instrument dat al decennia niet meer wordt geproduceerd, maar gelukkig zijn er in de Sertão nog mensen die hem kunnen repareren als hij stuk is. Landinho was tot een paar jaar geleden volkomen onbekend buiten de streek waar hij woont, tot hij werd "ontdekt" door een jonge muziekproducent uit Salvador. Nu geeft hij ieder jaar op het oude historische plein van Salvador een groot concert tijdens de Junifeesten. Daarnaast heeft hij al een landelijke prijs voor traditionele muziek in de wacht gesleept, en zijn tweede CD verschijnt binnenkort. Zijn band - "Landinho Pé de Bode" - bestaat uit hemzelf met drie begeleiders: Zabumba (een grote diepe trom), een tamboerijn, en Olimpio op de triangel. Deze triangel is weliswaar exact dezelfde als de triangels die iedereen in Nederland kent van "vroeger op school, toen je klein was", maar in de sertão is de speeltechniek zodanig verfijnd dat het echt een volwaardig instrument is geworden - waar je mond bij open valt. Hij wordt bespeeld met twee handen: de ene om zo snel mee te slaan dat je de beweging nauwelijks met je ogen kunt volgen, en de andere om het metaal op verschillende manieren te dempen, zodat iedere tik weer anders klinkt. Het ritme ontstaat door een opeenvolging van verschillende "demppatronen".


Landinho en zijn vrouw. Zij maakt een visnet.


Voor de film hebben we gewerkt met Landinho solo, zonder zijn band. Hij speelt, vertelt, en gaat in zijn gepensioneerde vissersboot met ons op zoek naar de plaats waar de ruïnes van het oude Canudos liggen, onzichtbaar verscholen onder 13 meter groenig water.
Een kort filmpje van Landinho en zijn accordeon is te bekijken op: www.youtube.com/singingeye
Daar zullen de komende weken ook nog andere filmpjes bijkomen.

Ook werkten we met de Banda de Pífanos de Canudos Velho - vrij vertaald, de Indiaanse Fluitenband van het Oude Canudos. Een vader en zijn 3 zoons, allen vissers op het stuwmeer, die als bijverdienste tijdens religieuze feesten door de straten gaan en muziek spelen op twee fluiten en twee trommels. Veel tijd hadden ze niet om met ons te werken, want tijdens ons verblijf was het feest van de beschermheilige van een dorp in de buurt - een feest dat dertien dagen duurt, en waar traditiegetrouw de Banda de Pífanos dertien dagen lang van half zes 's ochtends tot ver na middernacht voor muziek zorgt. Uiteraard hebben ze pauzes om te eten en te slapen, maar wij kennen in Nederland geen enkele musicus die het uithoudingsvermogen heeft om zolang achtereen zoveel muziek te maken. En dat vermogen kwam tijdens de opnamen die we met hen maakten wel van pas: toen wij na een paar uur werken voorstelden om even te pauzeren begrepen ze niet wat we bedoelden. De weinige tijd die we hadden werd dus goed benut.
En met hun muziek komt de sfeer van de film al een heel eind...

En de film...?
Inmiddels zijn we weer thuis. Ik heb gepoogd een positieve brief te schrijven, maar zoals jullie uit de vorige brief wel hebben gemerkt was dit geen makkelijke reis. Toch zijn we heel blij met het materiaal waar we mee thuis kwamen. De leemtes die de film nog had leken hiermee overtuigend opgevuld. Ik ben meteen aan het monteren geslagen, want 4 weken na thuiskomst werd de film al in zijn nieuwe vorm vertoond in Zürich. Ik kan zeggen dat hij nu eindelijk een duidelijke kop en staart heeft.

De ontwikkeling van deze film is een lang verhaal geworden. Begin 2008 hielden we onze eerste "Boot-avonden", waarin we vertelden over plannen en verhalen. Ik zou deze film kunnen vergelijken met een levend, groeiend wezen - een mensje dat door onze handen mocht ontstaan - en waar veel andere mensen zich bij betrokken hebben gevoeld. Vanaf het allereerste begin van de zwangerschap, via de geboorte en de kindertijd tot aan de vertoningen vorig jaar september en november, die ik nu als puberteit zou bestempelen. Alles wat hij in zich draagt was er eigenlijk de hele tijd al, maar kwam nog niet helder en duidelijk genoeg tot uiting. Maar nu is hij bijna volwassen, en ik verwacht dat hij me in de komende maanden komt vertellen dat hij de wereld in gaat.
Zijn uiteindelijke titel is De Zee van Pelgrim Antonio.
Een korte trailer is ook te zien op: www.youtube.com/singingeye

We houden jullie van verdere ontwikkelingen op de hoogte!
Tot ziens
en geniet van de mooie zomer!

Mendel en Susanne
Juli 2010